De bouwsector groeide de afgelopen 10 jaar reëel met 42 procent. De architectenbranche bleef steken op 3 procent boven het niveau van 2015. Het verschil: 39 procent. Hoe kan een beroepsgroep die onmisbaar is voor de gebouwde omgeving zo achterblijven in een groeiende markt?
Het rommelt in de architectenbranche, in positieve en negatieve zin. Ik hoor in mijn praktijk verhalen van bureaus waar het prima gaat en er zijn er die het uitgesproken slecht doen. Ook in de vakbladen kunnen we er wekelijks over lezen. Zo meldde Wouter Vanstiphout in de Architect: ‘De realiteit is dat er niet meer ruimte voor het vak over is dan de dikte van een gevel.’
Met vergelijkbare vragen had ik ooit eens gespeeld, maar destijds vond ik er geen eenduidig antwoord op. Tegenwoordig is AI een handige hulp bij zaken waar uiteenlopende feiten verzameld en geanalyseerd moeten worden.
Dus stelde ik opeenvolgende vragen aan Gemini, samengevat: ‘Laat de ontwikkeling van de afgelopen 10 jaar van zowel de architectenbranche als de bouwbranche (productie woningbouw en utiliteit) naast elkaar zien. Beide weergegeven op basis van index 2015 = 100, bovendien gecorrigeerd voor de inflatie over deze periode. Vermeld tenslotte alle bronnen die je hebt geraadpleegd.’
Die bronnen (CBS StatLine: Omzetindex Zakelijke Dienstverlening (SBI 7111), Omzetindex Bouwnijverheid (SBI 412), Consumentenprijsindex (CPI) alle huishoudens en BNA Benchmarks) heb ik geverifieerd en vertaald naar de grafiek die is gebruikt als openingsbeeld.
Het beeld is even helder als confronterend. Waar de bouwbranche een sterke reële (voor inflatie gecorrigeerde) groei van 42 procent laat zien, zit de architectenbranche slechts 3 procent boven het niveau van 2015. Een verschil van 39 procent. Op het niveau van doelmarkten, type projecten en -opdrachtgevers zullen er verschillen zijn, maar voor dit artikel richt ik me op het grote geheel.
Wat zijn de oorzaken van deze terugval?
Architecten spreken wel eens over de ‘perfect storm’: de opstapeling van hoge rente, hoge bouwkosten, stikstofproblematiek, moeizame verstrekking van bouwvergunningen en vertraging als gevolg van onkunde en ondercapaciteit bij gemeenten. Dit heeft echter effect op de hele bouwketen, die desondanks een forse groei laat zien. De bouwwereld is ingrijpend veranderd en de architect is daar onvoldoende in meegegaan.
"De bouwwereld is ingrijpend veranderd en de architect is daar onvoldoende in meegegaan”
De terugloop in de architectuur is mijns inziens dan ook het resultaat van een samenloop van keten- én branchegerelateerde oorzaken. Ik zet er 7 op een rijtje.
1. Kostenpost in plaats van waarde-creator
Allereerst is de bouw sinds de financiële crisis steeds meer uitvoerings- en procesgedreven geworden. Waarde wordt beloond waar risico wordt gedragen, financiële verantwoordelijkheid ligt en waar proces, planning en budget worden bepaald. Dit is vooral het geval bij ontwikkelaars, aannemers en projectmanagers, niet bij ontwerpers.
Sterker, de ontwerper wordt vaker gezien als kostenpost in plaats van waarde-creator en heeft daarmee een slechte onderhandelingspositie.
2. Rol teruggebracht
De rol van de architect is teruggebracht van regisserend bouwheer tot in veel gevallen conceptuele estheet. Het ooit zo winstgevende bouwtechnische stuk gaat vaker naar aannemers en tekenbureaus. De ontwerpfasen worden complexer, veelomvattender, lastiger te beheersen en duren veel langer doordat technische werkzaamheden uit latere fasen naar voor gehaald worden. Hier staat vervolgens geen passende vergoeding tegenover.
#Emancipeerdearchitect! Ninke Happel ziet 8 kansen voor herwaardering van de architect
3. Meer efficiëntie leidt niet tot winst
Er is bovendien een tegenstrijdig effect van BIM en digitalisering. Het ontwerp- en tekenwerk is productiever geworden dankzij investeringen die bureaus hebben gedaan. Maar de efficiëntiewinst wordt door opdrachtgevers ingecalculeerd als lagere prijs. Dus meer output tegen dezelfde of lagere vergoeding. De tijdwinst wordt niet verzilverd door degenen – architecten – die hebben geïnvesteerd.
4. Versnippering en schaalnadeel
Meer dan de helft van de architectenbureaus is klein (tot 5 medewerkers), werken van project naar project en hebben weinig schaalvoordeel. Het gevolg is dat ze nauwelijks weerbaar zijn tegen inflatie en conjunctuur en weinig ruimte om ‘nee’ te zeggen tegen slechte voorwaarden of niet passende projecten.
5. De culturele factor
Architecten hebben een sterke focus op inhoud, esthetiek, kwaliteit en vakmanschap. Ondernemerschap is daarentegen secundair, wat zorgt voor een zwakke focus op bedrijfsstrategie, waardepropositie, positionering, bedrijfsvoering en prijsstelling. Ondernemerschap leeft maar beperkt op de opleidingen en wordt onvoldoende meegenomen in het curriculum.
"Ondernemerschap leeft maar beperkt op de opleidingen en wordt onvoldoende meegenomen in het curriculum”
6. Vraag en aanbod
De verhouding tussen vraag en aanbod is de afgelopen 10 jaar behoorlijk scheefgegroeid. Er zijn meer architecten dan de bouwketen bereid is marktconform te betalen. De vraag groeit minder hard dan de bouwproductie. Bovendien is er een beperkte groep grote professionele markpartijen, waardoor tarieven, omzetten, marges en de onderhandelingspositie van architecten structureel onder druk staan.
7. Prijsdruk op ontwerpwerk
Tenslotte zijn de architectenhonoraria sinds de afschaffing van vaste tarieven (Mededingingswet) niet structureel geïndexeerd en in veel gevallen wordt er primair geconcurreerd op prijs en uurtarief. Bovendien verhogen veel bureaus hun tarieven te laat of onvoldoende, de inflatie stijgt vervolgens sneller dan tarieven. Terwijl de bouwsector de stijgende kosten wel doorberekent.
Verschuiving in de keten
Deze zeven factoren samen zorgen voor een structurele verschuiving in de keten. De waarde in het bouwproces is de afgelopen tien jaar terechtkomen bij partijen die risico dragen, financiering organiseren en procesregie voeren. De architect is inhoudelijk minder belangrijk geworden en economisch naar de randen van het systeem geduwd.
De sector heeft zichzelf daarbij niet geholpen. Versnippering, prijsconcurrentie en een beperkte focus op ondernemerschap versterken de neerwaartse druk. Dat maakt de 39 procent achterstand geen incident, maar een symptoom.
De kernvraag is dan ook niet alleen waarom de architectuur achterblijft, maar of de huidige positie in de keten nog houdbaar is. Als ontwerpers (individueel en collectief) niet meebewegen met de economische logica van de bouw, blijft de kloof bestaan – ongeacht de conjunctuur.
